زبان و ادبیات کردی چاپ
ادبیات کرد را میتوان به چهار بخش جداگانه تقسیم کرد. بخش نخست ادبیات فولکلوریک کردی : یعنی آنچه تا به امروز ادبیات و زبان کردی را حفظ کرده وآن را سرپا نگهداشته است. این بخش از ادبیات را سینه به سینه از پدران وپیشینیان خود نقل کردهاند و به آوازحزین و با آهنگ خاصی گاه بی سازوگاه با نوای نی میخوانند.ادبیات فولکلوریک به صورت نثر یا شعر هجایی غیرعروضی است و آنها را «بیت» یا «چریکه»مینامند، میتوانیم بگوئیم که نثربیشتر از نظم در آثار ملت کرد خود را نشان داده است. وقتی که صحبت از نثرمیکنیم منظور همان نثری است که در قالب«بیت» و« چیرۆک »و راز ونیازهای که از زمانهای دور نقل شدهاند و از نسلی به نسل دیگر رسیدهاند.
« چیرۆک » در مورد حوادث روز بحث میکند. «چیروک»هاییکه امروز نوشته میشوند جدا از «چیرۆک»هایی است که در گذشته گفته شدهاند. «چیرۆک» هایگذشته صحبت از پهلوانی و طلسم و جادو و... است که این نوع « چیرۆک»ها کمتر به مسائل روز مردم و درگیر آن با مسائلی که عادی هستند اشاره دارد و تنها در محافل که شیوهی نقالی داشتهاند به کاربرده میشد .
«چیرۆک» یا «بیت»های قدیمی که بر سر زبانها بودند مکتوب شدهاند و شروع به چاپ کردن آنها شده است و یکی از این «بیت»های قدیمی که در اینجا میتوان به آن اشاره کرد «بیت» «بالی و بارام- Bale w baram»[است که در این نوع «بیت» هم عبارات و هم بعضی از کلمههای بهکار رفته در آن قدیمی هستند که دلیل آن را میتوان در این دانست که «بیت»هایی که در آن زمان به چاپ میرسیدند از زبان خود مردم بدوی (درس نخوانده) و ساده نوشته میشد و بدون هیچگونه ویرایش به چاپمیرسیدند.
نویسندگان و یا بهتر بگوئیم سرایندگان اینگونه «چیرۆک»یا«بیت»ها ناشناختهاند و فقط راویانی بودند
و هنوز نیز هستند که آنها را از بر میخواندند. عمر این بخش از ادبیات کردی به سبب مدون نبودن «بیت» یا «چیرۆک»ها و ناشناخته ماندن سرایندگان معلوم نیست و برای جمعآوری و تدوین این بیتها جمعی از علاقمندان به ادبیات فولکلوریک کردی اعم از خارجی و یا داخلی تلاشهایی کرده و زحماتی کشیدهاند از آن جمله میتوان به اوسکارمان (mann Oskar)مستشرق آلمانی که زبان کردی را در ایران آموخت و به کار جمعآوری ادبیات پرداخت، اشاره کرد. این خاورشناس دلسوز در حدود (سالهای 1906-1907)میلادی به عراق و سپس به ایران سفر کرد و چندی در میان ایلات بختیاری لر و کرد بسر برد و دربارة لهجههای مختلف این اقوام به تحقیق و تعمق پرداخت. هنگام بازگشت به آلمان هرآنچه را جمعآوری کرده بود تحت عنوان (تحفهی مظفریه) به چاپ رسانید که همین مکریانی نیز آن را به زبان کردی (سورانی) برگردانده است. و دیگری روژه لسکو (Roger Lescot) خاورشناس فرانسوی، عضو افسران لژیون دونور که در سال 1917 میلادی متولد شد و تحصیلات و مطالعاتش را در مدرسه شرقشناسی به پایان رسانده و تخصصش را در بخش کردولوژی شهر و دمشق به پایان رسانیده است که از مهمترین آثار آن میتوان به افسافه (مم آلانپادشاه کردها) اشاره کرد. و در این میان میتوان از مطالعات و تحقیقات مدون دیگر از خاورشناسان روسی نیز تقدیر و یاد کرد.
بخش دوم اشعار عروضی زبان کردی که تقریباً مشابه اشعار زبانهای فارسی و عربی سروده شدهاند و اغلب نیز در سبک هندی و کمتر عراقی هستند، این بخش از ادبیات کردی سابقهای نزدیک به سه قرن دارد و بزرگترین نمایندگان آن گویندگان و غزل سرایانی چون احمد خانی،ملای جزیری، فقی طیران , نالی، سالم، وفایی، هیمن، هژار و... هستند. که در کارهای خود توجه به مسایل انسانی، ملی، طبیعت و مذهب و... را سرلوحه کار خود قرار دادهاند.
ادامه ...
