زبان و ادبیات کردی چاپ
ادبیات کرد را میتوان به چهار بخش جداگانه تقسیم کرد. بخش نخست ادبیات فولکلوریک کردی : یعنی آنچه تا به امروز ادبیات و زبان کردی را حفظ کرده وآن را سرپا نگهداشته است. این بخش از ادبیات را سینه به سینه از پدران وپیشینیان خود نقل کردهاند و به آوازحزین و با آهنگ خاصی گاه بی سازوگاه با نوای نی میخوانند.ادبیات فولکلوریک به صورت نثر یا شعر هجایی غیرعروضی است و آنها را «بیت» یا «چریکه»مینامند، میتوانیم بگوئیم که نثربیشتر از نظم در آثار ملت کرد خود را نشان داده است. وقتی که صحبت از نثرمیکنیم منظور همان نثری است که در قالب«بیت» و« چیرۆک »و راز ونیازهای که از زمانهای دور نقل شدهاند و از نسلی به نسل دیگر رسیدهاند.
« چیرۆک » در مورد حوادث روز بحث میکند. «چیروک»هاییکه امروز نوشته میشوند جدا از «چیرۆک»هایی است که در گذشته گفته شدهاند. «چیرۆک» هایگذشته صحبت از پهلوانی و طلسم و جادو و... است که این نوع « چیرۆک»ها کمتر به مسائل روز مردم و درگیر آن با مسائلی که عادی هستند اشاره دارد و تنها در محافل که شیوهی نقالی داشتهاند به کاربرده میشد .
«چیرۆک» یا «بیت»های قدیمی که بر سر زبانها بودند مکتوب شدهاند و شروع به چاپ کردن آنها شده است و یکی از این «بیت»های قدیمی که در اینجا میتوان به آن اشاره کرد «بیت» «بالی و بارام- Bale w baram»[است که در این نوع «بیت» هم عبارات و هم بعضی از کلمههای بهکار رفته در آن قدیمی هستند که دلیل آن را میتوان در این دانست که «بیت»هایی که در آن زمان به چاپ میرسیدند از زبان خود مردم بدوی (درس نخوانده) و ساده نوشته میشد و بدون هیچگونه ویرایش به چاپمیرسیدند.
نویسندگان و یا بهتر بگوئیم سرایندگان اینگونه «چیرۆک»یا«بیت»ها ناشناختهاند و فقط راویانی بودند
و هنوز نیز هستند که آنها را از بر میخواندند. عمر این بخش از ادبیات کردی به سبب مدون نبودن «بیت» یا «چیرۆک»ها و ناشناخته ماندن سرایندگان معلوم نیست و برای جمعآوری و تدوین این بیتها جمعی از علاقمندان به ادبیات فولکلوریک کردی اعم از خارجی و یا داخلی تلاشهایی کرده و زحماتی کشیدهاند از آن جمله میتوان به اوسکارمان (mann Oskar)مستشرق آلمانی که زبان کردی را در ایران آموخت و به کار جمعآوری ادبیات پرداخت، اشاره کرد. این خاورشناس دلسوز در حدود (سالهای 1906-1907)میلادی به عراق و سپس به ایران سفر کرد و چندی در میان ایلات بختیاری لر و کرد بسر برد و دربارة لهجههای مختلف این اقوام به تحقیق و تعمق پرداخت. هنگام بازگشت به آلمان هرآنچه را جمعآوری کرده بود تحت عنوان (تحفهی مظفریه) به چاپ رسانید که همین مکریانی نیز آن را به زبان کردی (سورانی) برگردانده است. و دیگری روژه لسکو (Roger Lescot) خاورشناس فرانسوی، عضو افسران لژیون دونور که در سال 1917 میلادی متولد شد و تحصیلات و مطالعاتش را در مدرسه شرقشناسی به پایان رسانده و تخصصش را در بخش کردولوژی شهر و دمشق به پایان رسانیده است که از مهمترین آثار آن میتوان به افسافه (مم آلانپادشاه کردها) اشاره کرد. و در این میان میتوان از مطالعات و تحقیقات مدون دیگر از خاورشناسان روسی نیز تقدیر و یاد کرد.
بخش دوم اشعار عروضی زبان کردی که تقریباً مشابه اشعار زبانهای فارسی و عربی سروده شدهاند و اغلب نیز در سبک هندی و کمتر عراقی هستند، این بخش از ادبیات کردی سابقهای نزدیک به سه قرن دارد و بزرگترین نمایندگان آن گویندگان و غزل سرایانی چون احمد خانی،ملای جزیری، فقی طیران , نالی، سالم، وفایی، هیمن، هژار و... هستند. که در کارهای خود توجه به مسایل انسانی، ملی، طبیعت و مذهب و... را سرلوحه کار خود قرار دادهاند.
در اینجا باید توجه داشت که ادبیات کلاسیک کردی، خاصه شعرعروضی در زمینه عرفان نیز بسیار پیشرفته است و «مم و زین» احمد خانی نمونه کامل این پیشرفت است. مثنوی مولوی تاوهگوزی، ملاعبدالرحیم متخلص به معدومی در این زمینه بسیار قابل توجه است.
بخش سوم شعر معاصر (منظور شعر بیقافیه و ردیف است) که رونق و شکوهی بسیار بیشتر از شعر معاصر در
زبان فارسی یافته و در جوامع کرد زبان با استقبال بیشتری مواجه بوده است. دلیل این امر را باید در غنای ادبیات و اشعار کلاسیک زبان فارسی دانست که به شعر معاصر چندان میدان خودنمایی نمیدهد و خورشیدهای درخشانی چون حافظ و سعدی و مولانا نمیگذارند تا ستارگان دیگر نور و جدایی داشتهباشند،در زبان و ادبیات کرد،برعکس چون چنان سابقه درخشانی وجود ندارد،شعر نو بیرقیب بوده و بیشتر جا باز کرده است و به دلهای هنرپژوهان و شعردوستان نشسته است. دلیل دیگر رونق شعر امروزی یا معاصر در زبان کردی عدم تناسب اصول عروض و قافیه در زبان غیرسامی کردی است، کردی زبانی است هجایی و سازگاری بیشتر با شعر آزاد دارد و آهنگهای عروضی و سجع و قافیه که از زبان عربی به عاریت گرفته شدهاند زبان کردی را دچار تصنع و تکلف میکنند.
خلاصه این که شعر معاصر کردی در فاصله بین جنگهای اول جهانی و دوم پا به عرصه ظهور گذاشت. عبدالله گوران (1904–1962) میلادی و نوری شیخ صالح (1898– 1958م) دو شاعر بزرگ این دورهاند که ادبیات کردی را متحول ساختند. هر دو به زبانهای عربی،ترکی و فارسی تسلط داشتند و با آثار شعرای کلاسیک کشورهای همسایه به خوبی آشنا بودند. بهویژه گوران که برخی از آثار ادبی عربی، ترکی و فارسی را به کردی برگردانده و با رمانتیسم ادبیات ترکی و انگلیسی آشنا بود. گوران زبان شعر کلاسیک شاعرانی چون نالی، سالم و کردی را کنار گذاشت و به زبان معمول و روان مردم شهر سرود و از شاعرانی چون مولوی (1806–1882) و بیسارانی (1641– 1702) متأثر شد و به اوزان شعر عامیانه گرایش پیدا کرد.
شعر گوران چه از نظر قالب و چه از نظر محتوا، با آثار شاعران پیشین متفاوت است. او بیشتر به مسایل انسانی و ملی توجه دارد و محتوای آثارش به زیباییهای غنایی و تغزلی آمیخته است. گوران در شعر کردی همانند نیما در شعر فارسی و نازک الملایکه در شعر معاصر عرب، بدعتگذار است.
اگر منتقدین معاصر از زبان نیما خرده میگیرند منتقدین ادبیات کردی، زبان گوران را به خاطر رسا بودنش ستایش میکنند، در این جا به نمونهای از شعر گوران که خود را به پاییز تشبیه کرده و آن را در قالب شعر معاصر بیان کرده اشاره میکنیم.
پاییز!
پاییز! پاییز!
بووکی پرچ زهرد،
من مات، تۆ زیز:
ههر دوو هاو دهرد!
من فرمێسکم، تۆ بارانت،
من ههناسهم، تۆ بای ساردت،
من خهم، تۆ ههوری گریانت
دوایی نایه: دادم، دادت،
پاییز! پاییز!
در مورد شعر معاصر میتوان به دو تن از شاعران بزرگ عصر حاضر در این زمینه صحبت کرد که یکی شیرکو بیکس است که در سال 1940م در شهر سلیمانیه (کردستان عراق) چشم به جهان گشود و اولین مجموعه شعری وی تحت عنوان «مهتاب شعر» در سال 1967م به چاپ رسانیده است. بیکس را میتوان اولین کسی دانست که ادبیات کرد را به شهرت جهانی در این بخش رسانده است.
پس از مرگ گوران (1962م) در شعر معاصر کردی، بحرانی بهوجود آمد که چند سالی به درازا کشید. در این سالها جامعهکرد دچار دگرگونی بسیار شده و شاعران کرد نیز از این دگرگونیها جدا نبودند. این امر باعث شد تا دیدگاه شاعران کرد به افقهای تازه ادبی و فرهنگی باز شود و با جریانهای نو در ادبیات جهان آشنا شوند. این آشنایی گروهی از شاعران را گرد هم آورد تا در سال 1970م (1349هـ.ش) بیانیة یازدهم مارس را منتشر کنند که همین بیانیه تحول بزرگی در ادبیات کردی به وجود آورد که بیکس به همراه چند شاعر دیگر این بیانیه را منتشر کردند. این بیانیه به دوران ادبیات دیدگاهها (روانگه) معروف است. که در این جا اشارهای کوچک به دو نمونه شعر کوتاه شاعر بزرگ داریم.
که برف را مهمان کردی
مگذار گرمش شود
نکند که خانهات را آب ببرد
*****
من هرگز نمیگذارم «قناعت»
به ابر شعرم نفوذ کند
برای اینکه اگر هزار بار هم ببارم
باز فکر میکنم
که یک بار باریدهام.
و شاعر دیگری که در این زمینه (شعر معاصر) دستی توانمند و قلمی پرشکوه دارند عبدالله پشیو میباشند که ایشان در سال 1945م در روستای بهکرا(بیرکوت) از توابع اربیل دیده به جهان گشودند. وی درجه دکتری خود را در رشته زبان و ادبیات کردی از دانشگاه مسکو دریافت کرده است و نخستین شعر وی در سال 1963 سروده و نخستین مجموعه اشعار وی در سال 1967م چاپ شدهاند پس از آن 8 مجموعه شعری دیگر نیز از وی به چاپ رسیده است که آخرین آنها (به سوی غروب) است که در سال 2001م در سوئد منتشر کرده است. از آثار دیگر این شاعر میتوان به (دوازدهگانهای برای کودکان)، (شبی نیست که خوابتان را نبینم)،(شب نامه)،(شاعری تشنه) و (بت شکسته) اشاره کرد.
در بخش آخر و چهارم طبقهبندی ادبیات کردی میتوان به رمان و داستان نویسی اشاره کرد. که جدیدترین بخش ادبیات کردی است و 60، 70 سالی بیشتر از عمر آن نمیگذرد. و افرادی که در این بخش از ادبیات کار میکنند سعی دارند که مسایل و مشکلات مطرح شده روز و یا عصر خویش را در قالب داستانهای واقعی و تخیلی در ذهن مخاطب خود بوجود آورند.که در اینجا جا دارد به معرفی چند رمان نویس مشهور در این دوره بپردازیم.
اولین رمان نویس برجسته که می توان نام برد ((ابراهیم احمد)) می باشد یکی دیگر از رمان نویسهای دیگر در این دوره ((بختیار علی)) می باشد که در سال 1960م در شهر سلیمانیه متولد شدند. نخستین رمان وی (مه رگی تاقانه ی دووهم) می باشد . رمانهای دیگری که از وی به چاپ رسیده اند غروب پروانه – واپسین انار دنیا و... می باشند و آخرین رمان وی نیزرمان (شهر موسیقیدانان سفید) می باشد که در ده هزار جلد به چاپ رسید که بسیاری از منتقدان ادبی معتقدند که اگر این رمان به غیر از زبان کردی به هر زبان بزرگ دیگر دنیا نوشته می شد امروز رکورد پر فروش ترین کتاب تاریخ را میشکست.
رمان نویس دیگردر این دوره دکتر (حسین عارف) میباشد که ایشان نیز نیز در سال 1936م در شهر سلیمانیه به دنیا آمدند. اولین داستان خود را با نام (گورستان) به چاپ رسانید. ازدیگر آثار وی می توان به (شهر-رمان) (لانه-رمان) (گله گرگ-مجموعه داستان) (کلافه یهک ژانی تووڕه– مجموعه داستان ) اشاره کرد.
از نویسندههای صاحب اثر دیگر در این دوره (شیرزاد حسن) می باشد که در سال (1951-1952)م در شهر اربیل به دنیا آمد که در رشتهی زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه بغداد فارغ التحصیل شده است و مهمترین آثار وی دو رمان به نام های (دشت آهو های کشته شده) ( ته می سه ر خه رهند) و سه نوول(Novel) به نام های (حیاط و سگ های پدرم) (خواب عنکبوتها) (ژنێکی منگن) می باشد.
البته نویسندههای بسیار دیگری نیز در این دوره فعالیت داشته اند که مهمترین آنها می توان به ((فرهاد پیر بال – کاویس سووره – عطا نهایی – همزه توف - فتاح امیری)) و... اشاره کرد.
